تاریخ و تمدن

دخمه زرتشتیان یزد؛ به قلمرو مردگان خوش آمدید

دخمه زرتشتیان یزد یا برج های سکوت احتمالا یکی از ترسناک­ترین جاذبه‌­های توریستی یزد است! اما نگران نباشید، هیچ چیزی برای ترس وجود ندارد، این مکان بیشتر برایتان جالب خواهد بود تا ترسناک. دخمه زرتشتیان یزد یا برج‌­های سکوت مکانی است که مردم، مردگان خود را در آنجا می­‌سپاردند. بیایید بیشتر درباره این مکان مرموز و مبهم بدانید. به قلمرو مردگان خوش آمدید.

تاریخچه دخمه­ زرتشتیان

این بنا که برج سکوت و خاموشان نیز نامیده می­‌شود آداب ­و رسوم تدفین در گذشته را نشان می‌­دهد و دارای ساختاری است که توسط پیروان دین زرتشت مورد استفاده قرار می­‌گرفت. این محل در شهر یزد دارای دو دخمه با نام­‌های، دخمه مانکجی و دخمه گلستان بوده که به صورت دوره­‌ای و شش ماه یک ­بار استفاده می­‌شدند.

دخمه مانکجی

دخمه مانکجی ­لیمجی­هاتریا که به اختصار به آن دخمه بزرگ مانکجی می‌­گویند که برگرفته از نام سازنده­ آن است، در سمت چپ واقع بوده و دارای قطری حدود15 متر است. در دوران حکومت ناصرالدین­ شاه، فردی به نام مانکجی از سوی پارسیان هند برای بردن شکایت در برابر فشارهای وارده بر روی زرتشتیان، به عنوان نماینده­ انجمن بهبودسازی وضعیت زرتشتیان در ایران، راهی این سرزمین شد.

دخمه زرتشتیان یزد

وی با حضورش در ایران اقدامات مفیدی همچون احداث مدرسه­ و پرداخت هزینه­ تحصیل دانش ­آموزان، بنا کردن ساختمان‌­های متعدد و برداشتن مالیات از دوش زرتشتیان را انجام داد. شهرت این فرد در میان زرتشتیان آنقدر بالا و حائز اهمیت است که زرتشتیان فعلی نیز موجودیت خود را مدیون آن می‌دانند. در سال ۱۲۶۹ مانکجی در تهران درون دخمه­ ساخته­ شده توسط خودش آرام گرفت.

دخمه گلستان

در زمان قاجار به دلیل دشواری مسیر دخمه مانکجی برای عبور و مرور، با ابعادی کوچک­تر در فاصله­ای ۱۵۰ متری در غرب دخمه مانکجی، همراه با قطری ۲۵ متری و ارتفاعی ۶ متری ساخته شد.

دخمه زرتشتیان یزد

تاریخچه واژه دخمه

دخمه یا همان دخنه، به معنای دژخانه و سرای پلیدی­ها بوده که برای بیان اماکن نامناسب و ترسناک استفاده م‌ی­شود همچنین در فرهنگستان‌های مختلف با عباراتی مانند گورخانه­ گبران، خانه زیرزمین برای مردگان، سردابه مردگان، داغ­گاه، گور و گورستان زرتشتیان از آن گفته می‌­شود. استفاده از این کلمه به دوران آریایی­‌ها، که به اماکن سوزاندن اجسادشان دخمه می­‌گفتند برمی­‌گردد. همچنین نیز قابل ذکرست، گوردخمه­‌ها که گاهی با دخمه‌­ها در گمان یکسان فرض می­‌شوند، فضایی در صخره­‌ها یا کوه‌­ها و تپه­‌ها، دارای معماری صخره­‌ای و یک اتاق و چند قبر بوده که برای خاک­سپاری متوفیان از آن استفاده می‌کردند.

نوع کاربری دخمه‌­ها

زرتشتیان به دخمه­­‌ها دادگاه، دودگه یا دوزگه نیز می­‌گفتند که به معنای دادگاه الهی یا آغاز محاسبه اعمال است. به اعتقاد زرتشتیان مرگ سلاحی برای مبارزه با اهریمن است پس اجساد نیز باید در جایی قرار گیرند که اهریمن در آن حضور دارد. این مکان دارای رسمی برای دفع مرده، شامل قرار گرفتن جسد در معرض خورشید و حیوانات لاشخور و کرکس است.

جاذبه های دخمه زرتشتیان یزد

این رسم به طور سنتی توسط زرتشتیان انجام می­‌شود، هرچند که اخیرا کمتر مورد استفاده قرار گرفته است و در نتیجه­ این استفاده­ کمتر، تعدادی برج‌ ­های سکوت منسوخ شده وجود دارد که بدون تردید هوای رمز و راز در اطراف آنها پرسه می‌­زند. این رسم آشکار­سازی اجساد توسط نویسنده یونانی قرن پنجم “هرودوت” ثبت شده است بنابراین، منطقی است که این آیین زرتشتی را به این دوره یا حتی گذشته‌­ای دورتر نسبت دهیم.

یک دلیل و پایه و اساس برای این رفتار با اجساد مردگان وجود دارد، با توجه به اعتقاد زرتشتیان، چهار عنصر آتش، آب، زمین و هوا مقدس هستند و نباید با دفع مرده­ها آلوده شوند. به عنوان مثال، زرتشتیان اعتقاد داشتند که سوزاندن باعث آلودگی هوا و آتش و در بعضی موارد رودخانه هم می­شود و یا دفن کردن(بدون پوشش کافی از قبر) سبب آلودگی زمین و آب­های زیرزمینی می­‌شود. به منظور جلوگیری از آلودگی این عناصر، زرتشتیان به ابزارهای دیگری برای دفن کردن مرده­‌های خود روی آوردند.

قابل توجه­‌ترین این موارد، قرار دادن اجساد مردگان در معرض حیوانات بود که منجر به ساخت برج­‌ های سکوت شد.

ساختار و دسترسی حیوانات به دخمه­‌ها

در حال حاضر کاملا مشخص نیست که اولین ­بار چه زمانی از این ساختمان­‌ها استفاده شده با این وجود، برج‌­ های سکوت که امروزه وجود دارند ممکن است ساختار یکسان یا مشابهی نسبت به آنهایی که در گذشته استفاده می‌­شدند، داشته باشند. این برج­‌ها یا توسط انسان­‌ها ساخته شدند و یا به صورت طبیعی توسط طبیعت به وجود آمده‌­اند. وجه مشترک بین آنها این است که باید بیرون از شهر و روستا بنا شده باشند و دسترسی راحتی برای حیوانات درنده به درون آن وجود داشته باشد بنابراین، برای آنها سقف تعبیه نمی­‌شد. آنها معمولا دارای یک برج استوانه شکل سنگی بودند. در سنت زرتشتی، برج‌­ها در بالای تپه­‌ها یا پایین کوهستان­‌ها در نقاط بیابانی دور از مراکز جمعیتی ساخته شده‌­اند.

این برج­ها عمدتا دارای سیستم عاملی با سه حلقه متمرکز در درون آنها بودند. اجساد مردان در دایره بیرونی، اجساد زنان در دایره میانه و اجساد اطفال در دایره درونی قرار می­‌گرفتند. مرده­‌ها در برج سکوت باقی می­‌ماندند، جایی که گوشت آنها توسط لاشخورها، کرکس­‌ها و حشرات خورده می­‌شد.

با توجه به این که تعداد حیوانات کم نبود، گوشت اجساد ممکن بود در کمتر از نیم ساعت کامل از استخوان­‌ها خالی شوند؛ پس از اینکه بدن از گوشت خود خالی شد، استخوان­‌های باقی­مانده برای خشک شدن زیر خورشید رها می­‌شدند.

دخمه زرتشتیان یزد

انهدام گوشت و خشک شدن استخوان‌­ها به عنوان یک فرایند تصفیه محسوب می­‌شود و پس از آن، باقی­مانده اسکلت ممکن است جمع­ آوری شده و در ظرفی مخصوص ذخیره شده و در داخل برج یا در نزدیکی برج نگه داشته شود و سپس متناوبا ممکن است استخوان­‌ها در یک چاه مرکزی قرار گیرند و اگر آب­ و ­هوا خشک باشد به طور طبیعی تجزیه شده و به پودر تبدیل شوند. دخمه زرتشتیان یزد یا برج‌­ های سکوت کمی دور از مرکز شهر قرار دارند.

اصول خاص ساختن دخمه‌­ها

این دخمه­‌های استوان‌ه­ای شکل با دیوارهای خشتی، گچی، سنگی و سیمانی در نحوه­ ساخت دارای اصول خاصی همچون کوبیدن ۴ میخ بزرگ، ۳۶میخ متوسط و ۲۶۰ میخ کوچک بر روی زمین همراه با زمزمه­ “یتا اهو” و ۱۰۰ نخ ­پنبه پیچیده شده شبیه به ریسمان که دورتادور دخمه و میخ‌­ها پیچیده می‌­شدند، بود. بعد سرو ش­باج و بعد از آن ویدوا مروتی، از نیایش‌­های زرتشتیان، خوانده می‌­شده ­است. پس از این مراحل با نشستن در میان دخمه و خواندن ۱۰۰ مرتبه” اشم اهو” و ۲۰۰ مرتبه” یتا اهو” و با پرتاب یک سنگ کوچک در میان دخمه به همراه هر یک از این ذکرها، و با رسیدن تعداد سنگ­‌ها به ۳۰۰ عدد دخمه در چنین مکانی ساخته می­‌شد.

آدرس دخمه زرتشتیان یزد

دخمه خاموشان در ۱۵کیلومتری جنوب­ شرقی یزد، در حوالی منطقه­ صفاییه، بر روی کوهی رسوبی به نام کوه دخمه قرار دارد که یکی از آثار شاخص زرتشتیان به­ شمار می‌­رود. شهر یزد به عنوان پایتخت مذهبی زرتشتیان و واقع بودن در نزدیکی سایر بناها و شهرهای تاریخی سالانه بازدیدکنندگان بسیاری را به خود اختصاص داده ­است.

دخمه زرتشتیان یزد

دیدنی­ های اطراف دخمه

 

خانه‌­های خشتی، گلی، سنگی و یا آجری که در ضلع­‌های مختلف کوه دخمه واقع هستند درگذشته دارای کاربری رفاهی بود‌ه‌­اند که از قدیمی‌ترین آنها ساختمان­‌هایی معروف به نام” خیله” بودند.

خانه سالار

خانه­ سالار، متعلق به مردی سالار نام که مردگان را در آنجا غسل می‌­داد نیز از معروف‌­ترین خانه­‌های اطراف دخمه است که با توجه به انواع بیماری­‌هایی که در آن زمان موجب مرگ می­‌شد این خانه به دور از محل زندگی اهالی در اطراف دخمه قرار داشت که از شیوع و انتقال انواع بیماری­‌ها در هنگام غسل دادن، از مردم محافظت بشود.

دخمه زرتشتیان یزد

اتاق آتش­ سوزی

اتاق مخصوص آتش ­سوزی دیگر مکان دیدنی این اطراف است که به دلیل اعتقاد زرتشتیان به پرواز روح تا سه شبانه‌­روز بالای جسد، برای گذران راحت متوفی و نترسیدنش در سه شب اول قبر ساخته شده­ بود که با آتش افروختن درون آن، برای روشنایی داخل دخمه‌­ها  از شب تا صبح استفاده می­‌شد.

چطور به دخمه زرتشتیان یزد برویم

اگر قصد استفاده از اتوبوس برای بازدید از این مکان دیدنی را دارید می­‌توانید سوار یکی از خطوط زیر شده و در میدان ایثار پیاده شوید.

پایانه­ شهدای محراب-فجر فرهنگیان شامل مسیر: خیابان کاشانی، میدان ابوذر، میدان جانباز، بلوار شهید قندی، خیابان شهید صیادشیرازی، بلوار بوستان، چهار راه سیتی­‌سنتر، میدان ایثار، بلوار طراوت، میدان توحید، بلوار شهیدان انتظاری، میدان امام هادی، بلوار انبیا، بلوار الماس و بالعکس

پایانه­ شهدای محراب-ملاصدرا شامل مسیرهای: شهدای محراب، میدان ابوذر، خیابان تیمسار فلاحی، خیابان شهید نیرنگ، خیابان ارشاد اسلامی، خیابان ۲۴ متری، خیابان ملاصدرا، خیابان منتظرالفرج، چهار راه پژوهش، بلوار دانشگاه، خیابان تندگویان، بلوار شهیدان اشرف، میدان ایثار و بالعکس.

امکانات دخمه زرتشتیان یزد

بلیط ورودیه به دخمه زرتشتیان یزد

هزینه ورودی برای دیدن دخمه زرتشتیان یزد برای اتباع ایرانی 3000 تومان و برای اتباع خارجی 15000 تومان است.

نکاتی که باید برای بازدید از دخمه زرتشتیان یزد بدانید

ورود به این دخمه به دلیل جاده‌­های پله­‌سازی شده، عبور و مروری دشوار را برای معلولین، خانم­‌های باردار، افراد سالمند یا ناتوان به­ وجود آورده است.

پیشنهادی جالب

برای دیدن فعالیت دخمه زرتشتیان یزد، می­‌توانید به دیدن فیلم مستندی به نام بادصبا که در سال ۱۳۴۸ توسط آلبرت لاموریس ساخته شده است، بنشینید. این فیلم مستند، روایتی جالب از سرزمین ایران دارد که در سال ۱۳۵۶ نامزد بهترین فیلم مستند در جشنواره اسکار شد.

سخن پایانی

در اطراف شهر تاریخی و زیبای یزد دیدنی‌های بسیار دیگری همچون موزه آب یزد، باغ دولت ­آباد، مسجد جامع یزد، مجموعه امیرچخماغ و… قرار دارد که می­‌توانید بازدید از آنها را در گزینه­‌های بعدی خود قرار بدهید و با این شهر و دیدنی‌­های آن بیشتر آشنا شده و از سفر گردشگری خود لذت ببرید.

دخمه زرتشتیان در شهرهای دیگری مانند تهران، کرمان، سیرجان، اصفهان و… نیز واقع است که می‌­توانید از آنها نیز دیدن کنید.

نوشته های مشابه

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.

دکمه بازگشت به بالا
بستن
بستن