آسیاب آبی یوسف آباد

آسیاب آبی یوسف آباد؛ میراثی که تبدیل به برج نشد

کمتر کسی باور می‌کند در خیابانی در میانه تهران هنوز آسیاب آبی وجود داشته باشد ولی هست؛ آن هم آسیاب آبی یوسف آباد.

یوسف آباد و خیابان سیدجمال الدین اسدآبادیش، از آن دست خیابان‌هایی است که کمتر پایتخت نشینی اسمش را نشنیده باشد، کارش به آنجا نیفتاده باشید و اگر خودش نه، حداقل دوست و آشنایی در اینجا نداشته باشد. حتی شاید بارها به قصد رسیدن به بزرگراه همت یا کردستان از کنارش عبور کرده باشید، شاید بارها از نانوایی کنار آسیاب نان سبزیجات و کنجدی خریده باشید، یا ممکن است بارها از دور چشمتان به درونمای تونل رسالت و خیابان ولیعصر افتاده باشد، حتی گذر نگاهتان به تابلوی آسیاب افتاده باشد اما ذهن پر مشغله هیچ وقت شما را به دنیای این آسیاب و قصه‌اش نکشانده است.

آسیاب آبی یوسف آباد

با این همه اگر این بار گذارتان به انتهای خیابان سید جمال الدین اسدآبادی افتاد، از لطف حالی نیست که سر بچرخانید و راه کج کنید به بریدگی بین کوچه‌های ۵۱ ام و ۵۲ ام، زیر تابلوی آسیاب آبی یوسف آباد.

بله دقیقا زیر همین تابلو، درست وقتی چشمانتان را از ترافیک یوسف آباد به دورنمای ورودی تونل رسالت بیاندازید؛ سربگردانید تا کنار پایتان پشت بام آسیاب آبی را ببینید.

تاریخچه آسیاب آبی یوسف آباد

سقف آسیاب آبی یوسف آباد

اگر چه سیدجمال الدین اسدآبادی هیچ گاه فکرش را هم نمی‌کرد، نامش شناسنامه خیابان اصلی یکی از قدیمی‌ترین محله‌های تهران شود. اما میرزا یوسف مستوفی الممالک، صدراعظم ناصرالدین شاه قاجار، به قصد آبادانی و در سال ۱۲۸۸ ه.ق، شمال غربی دارالخلافه ناصری را به نام خود زد. محله‌ای که باغ‌ها (باغ كلاه فرنگی ، باغ بالا ، باغ اندرون ، باغ بوستان و …) و قنات‌های بسیارش (قنات بزرگ ، قنات تنگی ، قنات قلمان) بذر برکت را در خاک این آبادی کاشت و محصولش تا به امروز میراث اهالی یوسف آباد است که دست به دست می‌شود.

تا آنجا که دوست‌علی‌خان معيرالممالك در وصفش محاه یوسف‌آباد چنین نوشته است: «درختان ميوه باغ يوسف آباد را مستوفی الممالك به دست خود كاشته بود. ميوه‌های آن‌جا در نوع خود بی نظير بود و بهترين نوع انجير در باغ پرورانده می‌شد. آسياب يوسف آباد روی تپه‌ای كنار خيابان ونك واقع بود و رو به شهر شميران چشم‌انداز خوشی داشت. » .

تنها میراثدار آسیاب آبی یوسف آباد

آدرس آسیاب آبی یوسف آباد

اگرچه از برکتی ميرزا يوسف آشتيانی، مستوفی الممالک قاجار به جان این محله بخشید تنها در تاریخ می‌توان خواند؛ اصالتش اما میراثی ماندگار است و البته جسته گریخته نشانه‌هایی از گذشتگان برای امروزیان و آیندگان که یادشان بماند یوسف آباد چه شد که یوسف آباد ماند. یکی از آن نشانه‌ها آب است، مائده ای که اگرچه از بزل و بخشش اهالی شمیران بوده اما از درایت صدراعظم بوده است که تنها آسیاب آبی منطقه ۶ تهران، خسته از تاریخ هنوز پابرجاست.

از گذشته تا امروز آسیاب آبی یوسف آباد

گیشه بلیط آسیاب آبی یوسف آباد

پشت بامی با معماری شبیه به حمام نواب تهران (حوالی بازار) یا حمام میراحمد کاشان داد می‌زند که از عهد قاجار به جا مانده و اگرچه از استاد معمارش خبری در دست نیست؛ اما آخرین اخبار از شناسنامه این اثر تاریخی ما را به نام آقای عجایبی می‌رساند که آخرین صاحبش بوده و فرزندانش امروز ورثه‌اش. بنای اولیه مجموعه‌ای از آسیاب‌های گاومیشی و کوچک بوده و آنچه  امروز به جامانده تنها آسیاب کوچک است که یک چهارم اندازه آسیاب گاو میشی است. حتی نمایی بیرونی هم حاصل بازسازی بنایی است که در گذر زمان، به شدت تخریب شده بود.

حافظه تاریخی این آسیاب ۶۰ سال پیش را خوب بخاطر دارد که به امید ساخت مدرسه، به آموزش و پرورش سپرده می‌شود اما جز تخریب، تفکیک و ساخت و ساز ساختمان‌هایی که شبیهش در کل شهر سر به فلک کشیده‌اند، خیری دیگری نصیب مردم نشده است. از بین رفتن آسیاب گاومیشی هم از نتایج همان تخریب‌های بی نتیجه بوده است و جز تنوره‌اش در ۱۴ متری عمق در خانه‌ای آن سوی خیابان سید جمال الدین اسدآبادی، اثری از آن باقی نمانده است.

تا سال ۸۶ که با پیگیری وراث، یعنی فرزندان آقای عجایبی، پای میراث فرهنگی و شهرداری به میان می‌آید تا هم در میان آثار تاریخی ثبت ملی شود و هم از عبور تونل رسالت از آسیاب جلوگیری شود؛ و این تازه اول راه حفظ این آسیاب آبی است.

کز دست بخواهد شد پایاب شکیبایی

مرمت آسیاب آبی یوسف آباد

سه سال پیش که پیگیری‌های این خانواده برای مرمت شروع می‌شود، جز مخروبه‌ای از آن باقی نمانده بود و پیگری مرمت و تلاش معماران برای بازسازی با جدیت شروع می‌شود؛ و اگرچه نمای بیرونی و بخش عمده‌ای از داخل آسیاب مرمت شده اما نه تنها امکان بازدید برای عموم فراهم نیست، بلکه با کمی چشم گرداندن به داخل بنا، مشخص است که برای بازگشایی کار دارد.

سال ۹۴ بود که اسماعیل عجایبی در مستند آسیاب آبی یوسف آباد، میزان هزینه را ۴۰ تا ۵۰ میلیون تومان برآورد کرد، با این وجود به گفته معاون میراث فرهنگی تهران، تا امروز وراث ۶۰۰ میلیون تومان و دولت ۱۵۰ میلیون تومان برای مرمت این آسیاب تقریبا ۱۰۰ ساله هزینه شده؛ و به نظر می‌رسد برای اعلام پایان کار کافی نبوده است. هرچند خبر خوب اینکه مالک به دنبال رونمایی بیش از یک آسیاب آبی است و از همان ابتدا وعده برپایی موزه در این آسیاب را داده بود تا در آن “گاوآهن”، “چرخ خرمن”، “سنگ آسیاب” و ابزارهایی که برای آرد کردن گندم‌ها توسط آسیاب آبی به کار گرفته می‌شد و هر آنچه که به کاشت، داشت و برداشت گندم ارتباط پیدا کند، در این موزه به نمایش گذاشته شود.

با همه این احوال تماشای تضاد سنت و مدرنیته در یک لحظه و یک مختصات جغرافیایی خالی از لطف نیست، حتی اگر به بهانه خرید نان باشد که آردش از دل سنگ آسیاب همین آسیاب آبی برکت سفره اهالی یوسف آباد می‌شده است.

عکس‌ها: زهرا عنایتی

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *