فرهنگ و هنر

آرامگاه خیام؛ مثلث نجوم، عدد و شعر

اگر شما هم علاقه‌مند به شعر و ادب هستید، باغ و آرامگاه خیام نیشابوری مقصد مناسبی برای شما خواهد بود. لذت نوشیدن چای در فضایی سنتی با منظره درختان کاج بلند قامت و گل‌های باغ و در مرکز آن آرامگاه فیروزه‌ای رنگ خیام خاطره­ای فراموش نشدنی است.

نشستن در کنار آرامگاه شعرا و زمزمه کردن اشعارشان همواره حس مطلوبی برای اهل ادب و هنر دارد، مخصوصا اگر این آرامگاه در میان باغی سرسبز و گل‌های شمعدانی رنگارنگ واقع شده باشد.

خیام کیست؟

آرامگاه خیام

فراموش نکنید اگر از آرامگاه خیام دیدن می­‌کنید ابتدا باید خیام را نیک بشناسید. متاسفانه از شرح حال خیام اطلاعات دقیقی در دست نیست، اما در این مقاله سعی می‌کنیم شما را با کلیاتی درباره او آشنا کنیم.

حجت الحق غیاث‌الدین ابوالفتح (یا ابوحفض) عمرابن ابراهیم خیامی نیشابوری معروف به خیام، شاعر قرن پنجم هجری بوده و سال فوت وی 517 ق عنوان می‌شود. هر ساله در واپسین روزهای اردیبهشت (28 اردیبهشت) بزرگداشت خیام در محوطه باغ برگزار می­‌شود. بهترین فصل و ماه بازدید از باغ هم اردیبهشت است.

خواندن رباعیات خیام و نواختن موسیقی سنتی از برنامه‌هایی است که در این روز برگزار می­‌شود. بنا بر روایات و مستندات واضح است خیام علاقه فراوانی به سفر داشته و در طول عمر خود سفرهایی به بلخ، هرات، حجاز و اصفهان و… داشته است.

برخی اشعار خیام را عرفانی می‌دانند. اما پروفسور سید حسن امین، خیام را از تصوف و عرفان کاملا جدا می‌داند و بیان می­‌کند وی فیلسوف بوده و اشعار وی فلسفی است.

رباعی‌های خیام داستان‌های بسیاری دارد. برخی خیام شاعر را از خیام دانشمند جدا می‌دانند. برخی اندکی از این رباعی‌ها را به خیام نسبت می‌دهند. اما در مورد تعداد دقیق رباعیات خیام اطلاعات دقیقی در دست نیست. تنها ابزار شناسایی و حدس رباعی‌های اصیل تشخیص از روی وزن آن‌هاست.

آرامگاه خیام

با همه این‌ها نمی‌توان از رباعیات خیام چشم پوشید. خیام دانشمندی بوده که ذهنی منطقی و نا‌آرام داشته است. خیام ریاضیدان بوده و همه مسائل را با استدلالی منطقی مطرح می‌کرده است. همواره در تفکر و انتقاد بوده و برخی از این آشفتگی‌ها در رباعیاتش ملموس است:

در کارگه کوزه‌گری رفتم دوش                                                     دیدم دو هزار کوزه گویا و خموش

ناگاه یکی کوزه برآورد خروش                                                       کو کوزه‌گر و کوزه‌خر و کوزه فروش

خیام در زمان زندگی خود آرامشی نسبی داشت و اوضاع زندگی در زمان حیاتش ثبات داشت، اما تاریخ نویسان بعد از مرگش از بدگویی در مورد وی کوتاهی نکرده‌اند.

تاریخچه آرامگاه خیام

آرامگاه خیام

آرامگاه خیام یادگار هنرمند ایرانی هوشنگ سیحون است. این بنا در جنوب شرقی و در محله نیشابور کهن واقع شده ­است. مساحت بنا حدود 20 هزار متر مربع بوده و در کنار بنای امامزاده محمد محروق واقع شده است.

ابتدا آرامگاه خیام در ضلع شرقی امامزاده و در ایوانی کوچک قرار داشته است. زمانی که گروهی از مستشرقان و خاورشناسان در سال 1335 عازم توس برای افتتاح آرامگاه فردوسی بوده‌­اند تصمیم به ایجاد بنایی در جایگاه و منزلت خیام گرفته و این بنا در سال 1341 تکمیل شده ­است.

این باغ از مرکز شهر نیشابور 5 کیلومتر فاصله دارد. فضای سبز باغ سیمایی دیدنی دارد و گل‌های شمعدانی قرمز و صورتی رنگ باغ در کنار درختان چنار تنومند، میزبان کلاغ‌های مهاجر پاییزی‌اند که با دسته‌های پرجمعیت پرواز می‌کنند. این­ها همه در کنار هم فضای باغ را منحصر به فرد ساخته است.

باغ خیام در مجاورت آرامگاه امامزاده محمد محروق قرار گرفته ­است. ارتفاع بنا به 22 متر می‌رسد و ساختار آن خلاقیت معمار آن را بیش از پیش آشکار می‌­سازد. چرا که تلفیق تخصص نجوم و ریاضیات و طبع شاعرانه خیام را در یک بنا آورده ­است. نکته ظریف و زیبای معماری در این است که بنا روی 10 پایه بنا شده که فاصله قطری پایه‌ها از هم 5 متر است و عدد 10 بنای اعداد دو رقمی در ریاضیات است که خیام یکی از نوابغ آن است.

در بدنه بنا ساختارهای تیغه‌ای که با یکدیگر تلاقی خورده‌اند اشکالی به صورت ستاره به وجود آورده‌­اند. همچنین شکل بنا از نمای بالا نیز شبیه به ستاره است که بیانگر نبوغ خیام در نجوم و خلق تقویم جلالی است.

همچنین در دایره اطراف بنا اشکال مثلثی شکلی وجود دارد که از تلاقی آن صورتی خیمه مانند ظاهر می‌شود که نشان از پیشینه نام خیام است. چرا که نقل است پدر خیام خیمه دوز بوده ­است.

اما زیباترین زینت، وجود اشعار خیام با خطی خوش توسط استاد مرتضی عبدالرسولی بر پس زمینه کاشی‌های فیروزه­ای رنگ ساختار بنا است که خود اشاره به نگین بی­مانند نیشابور (معدن فیروزه) دارد. همچنین کاشی‌کاری‌های سطح داخلی بنا که نقش ‌و‌ نگارهایی زیبا دارد به سبک دوره سلجوقی طراحی شده است. در ابتدای ورودی باغ نیز تندیس زیبایی از خیام نصب شده است.

محوطه باغ خیام و محدوده اطراف

آرامگاه خیام

مجموعه باغ فضایی باز با درختانی تنومند دارد و در بهاران گل افشان است. نقل است نظامی عروضی هنگامی که به نیشابور می‌­آید و به دیدار آرامگاه دوست دیرین خود می‌­رود می­‌گوید هر بهار در آن‌جا گل فشانی می‌شده است.

در محدوده باغ مشابه سایر باغ‌های ایرانی که در حال حاضر وجود دارند، کتاب خانه و موزه و چایخانه سنتی نیز قرار دارد. امکان استفاده از آن برای گردشگران وجود دارد. اگر به دنبال قدم زدن در این حوالی هستید می‌­توانید مسیر زیبای آرامگاه خیام تا آرامگاه عطار نیشابوری را در میان درختان بلند قامت کهنسال قدم زنان طی کنید. مسیری که قدمتی چند صد ساله دارد و روزگاری بزرگانی چون خیام و عطار بر این مسیر پا نهاده‌اند.

همچنین مکان‌های اقامتی مانند خانه معلم نیز در نزدیکی این بنا وجود دارد. اما نکته مثبت، راه‌اندازی خانه‌های بوم گردی مانند اقامتگاه بوم ­گردی جوری در نزدیکی آرامگاه خیام است.

آرامگاه خیام

نزدیک آرامگاه خیام کافه رستوران‌های سنتی زیادی برای استفاده گردشگران وجود دارند. در قسمت بیرونی باغ هم نیز بازار کوچکی جهت خرید سوغات نیشابور و به ویژه فیروزه وجود دارد. البته بازار اصلی فیروزه نیشابور در مرکز شهر قرار دارد.

اگر مقصدتان نیشابور، شهر قلمدان‌های مرصع است پیشنهاد می­‌کنیم در کنار آرامگاه خیام از آرامگاه سعید ابن سلام (درویش و عارف بلندمرتبه)، باغ عطار نیشابوری، مقبره کمال الملک و سایت تاریخی شادیاخ که همگی در نزدیکی یکدیگر قرار دارند بازدید کنید.

اگر چه نیشابور و صبحش زبانزد عام و خاص است، اما غروب باغ خیام در یک عصر بهاری به همراه یک لیوان چای و در دست گرفتن کتاب و خواندن رباعیتش در حالی که بر چناری تنومند تکیه داده‌­اید و مقابل آرامگاه نشسته‌اید، لذت‌بخش‌ترین حالتی از این بنا و محیط زیبا است که می‌توانید تجربه کنید.

  • آدرس آرامگاه خیام: نیشابور، انتهای شرقی خیابان عرفان

عکس‌ها: پویا نیکجو

منابع:

  • امین, م. ح. (1385). خیام، فیلسوف و شاعر. تهران: ماهنامه حافظ.
  • زاده, س. م.  با بزرگان علم و ادب ایران آشنا شویم. نشریه مهر: شماره پنج. تهران

 

نوشته های مشابه

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.

دکمه بازگشت به بالا
بستن
بستن